کارشناس انرژی: آزادسازی ذخایر راهبردی اروپا فقط یک آرامبخش سیاسی است

 به گزارش جارپرس از ایرناحسان جنابی، با اشاره به ابعاد ساختاری بازار سوخت در قاره سبز اظهار داشت: گازوئیل به‌عنوان ستون فقرات سیستم حمل‌ونقل جاده‌ای اروپا، نقشی دوگانه و در عین حال نامتقارن در ۲ بخش حمل‌ونقل و تولید برق ایفا می‌کند؛ البته نقش آن در تولید برق برجسته نیست، اما در بخش حمل‌ونقل، وابستگی اروپا به این سوخت ساختاری و عمیق است.

وی افزود: حدود ۹۶ درصد از کامیون‌های فعال در جاده‌های اتحادیه اروپا گازوئیل‌سوز هستند و حتی با در نظر گرفتن تعداد کامیون‌های تازه‌شماره‌گذاری‌شده در نیمه اول ۲۰۲۶، این سهم همچنان ۹۲.۱ درصد باقی مانده است. بنابراین، در حالی که گازوئیل همچنان نبض تپنده حمل‌ونقل زمینی اروپا محسوب می‌شود، هرگونه جهش قیمت آن به طور مستقیم بر هزینه‌های لجستیک و تورم این قاره اثر می‌گذارد.

این تحلیلگر بین‌المللی انرژی درباره وضعیت واردات و تولید داخلی پالایشگاه‌ها اعلام کرد: واردات گازوئیل اتحادیه اروپا در سپتامبر ۲۰۲۶ به حدود یک میلیون بشکه در روز رسید که در مقایسه با دوره مشابه، کاهش حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز را نشان می‌دهد. هم‌زمان، به علت انجام تعمیرات دوره‌ای در پالایشگاه‌های اروپا، تولید فرآورده در آن‌ها به‌طور کل در سپتامبر حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز کمتر از ماه اوت بود و تاخیر طولانی در تعمیرات نیز به کاهش عرضه فرآورده، بالاخص گازوئیل منجر شده است.

جنابی ادامه داد: بر اساس داده‌های رهگیری نفتکش‌ها، واردات گازوئیل و سوخت جت اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۵ رکورد تاریخی ثبت کرد؛ به‌گونه‌ای که واردات اروپا در اکتبر ۲۰۲۵ به بالاترین سطح ماهانه خود رسید و در بازه زمانی اول تا بیستم اکتبر، روزانه نزدیک به ۱.۹ میلیون بشکه گازوئیل و سوخت جت از مبادی هند، عربستان و آمریکا به بنادر اتحادیه اروپا رسید، اما این جریان در سال ۲۰۲۶ با کاهش شدید مواجه شد.

نقش محوری و اعمال فشار واشنگتن در بازار سوخت اروپا

این تحلیلگر درباره نقش آمریکا در تحولات اخیر بازار نفت و انرژی گفت: تحت فشار آمریکا و در واکنش به جهش بی‌سابقه قیمت گازوئیل، اتحادیه اروپا با آزادسازی هماهنگ ذخایر استراتژیک این فرآورده نفتی موافقت کرد. بر اساس پیشنهاد فرانسه، قرار است ۵۰ میلیون بشکه گازوئیل از ذخایر اروپا و ۵۰ میلیون بشکه نفت خام از سوی اعضای آژانس بین‌المللی انرژی در یک بازه زمانی چهارماهه عرضه شود که بخش عمده آن در ۲۰ روز نخست روانه بازار می‌شود.

وی یادآور شد: این تصمیم به دنبال تهدید واشنگتن مبنی بر ممنوعیت صادرات گازوئیل به اروپا در صورت عدم آزادسازی ذخایر اتخاذ شد؛ امری که نشان‌دهنده وابستگی فزاینده قاره سبز به سوخت‌های پالایشی آمریکا و آسیب‌پذیری آن در برابر بحران‌های زنجیره تامین است. هرچند تحلیلگران پیش‌بینی می‌کنند این اقدام می‌تواند ظرف چند روز قیمت را در جایگاه‌های عرضه فرآورده کاهش دهد، اما آن را فقط تسکینی کوتاه‌مدت می‌دانند که ریشه محدودیت عرضه ناشی از اختلال در پالایشگاه‌های روسیه و خاورمیانه را برطرف نمی‌کند.

جنابی اضافه کرد: همچنین بر اساس گزارش‌های موجود، آمریکا پیش از این از اتحادیه اروپا و به‌ویژه آلمان و فرانسه خواسته بود ۱۲۰ میلیون بشکه گازوئیل از ذخایر اضطراری خود را آزاد کنند که معادل بیش از ۴۰ درصد از کل ذخایر این بلوک بود و همین فشار آمریکا بر فرانسه و آلمان برای برداشت از ذخایر، نشان‌دهنده تبدیل بحران گازوئیل به یک موضوع امنیت انرژی و سیاسی در روابط آمریکا و اروپا است.

وی ادامه داد: تحول مهم بعدی نیز توافق گروه هفت برای آزادسازی حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده طی چهار ماه است که بخش قابل‌توجهی از گازوئیل آن در ۲۰ روز نخست وارد بازار می‌شود و گرچه فشار کوتاه‌مدت را کم می‌کند، اما جایگزین پایدار عرضه پالایشی نیست.

تاثیرات روانی بر قیمت نفت خام و واکنش بازارها

کارشناس ارشد بازار انرژی با اشاره به رفتار بازارهای جهانی پس از این توافقات توضیح داد: تصمیم اتحادیه اروپا برای آزادسازی ذخایر گازوئیل، تاثیری محدود و اغلب روانی بر بازار جهانی نفت خام داشته است؛ زیرا ریشه بحران نه در کمبود نفت خام، بلکه در کمبود فرآورده‌های پالایشی نهفته است. در واکنش به توافق گروه هفت برای آزادسازی ۱۰۰ میلیون بشکه نفت خام و گازوئیل، قیمت نفت برنت تنها ۰.۰۶ درصد کاهش یافت و به ۱۰۲.۲۵ دلار در هر بشکه رسید، در حالی که وست‌تگزاس اینترمدیت با افت ۱.۹۰ درصدی به ۹۱.۱۱ دلار سقوط کرد.

وی افزود: تحلیلگران بانک ساکسو تاکید کرده‌اند که عامل اصلی فشار در بازار انرژی دیگر کمبود نفت خام نیست، چرا که جریان نفت از خاورمیانه در حال بهبود است؛ بلکه مشکل اصلی محدودیت عرضه محصولات پالایشی بوده که به دلیل کاهش ظرفیت پالایشگاه‌ها در روسیه و خاورمیانه ایجاد شده است. این در حالی است که بانک بارکلیز با اشاره به قدرت عوامل بنیادین فیزیکی بازار، پیش‌بینی خود از قیمت نفت برنت در سه‌ماهه چهارم را ۲۰ دلار افزایش داده و به ۱۱۵ دلار در هر بشکه رسانده است؛ بنابراین آزادسازی ذخایر گازوئیل اروپا بیشتر یک آرام‌بخش سیاسی برای مهار موقت قیمت‌هاست تا راه‌حلی ساختاری باشد.

جنابی درباره تاثیرات متقابل بازار فرآورده و نفت خام اذعان داشت: برداشت از ذخایر گازوئیل اروپا اغلب به‌عنوان اقدامی برای کنترل قیمت‌ها تلقی می‌شود، اما تاثیر آن بر قیمت نفت خام پیچیده و ۲ وجهی است.

به عقیده وی، در کوتاه‌مدت، انتشار این اخبار می‌تواند فشار نزولی بر قیمت نفت خام وارد کند، چرا که بازار آن را نشانه‌ای از افزایش عرضه و کاهش تنش‌های مربوط به کمبود فرآورده‌های پالایشی می‌بیند؛ همانطور که در پی انتشار اخبار مربوط به آزادسازی ذخایر و توافق برای آزادسازی حدود ۵۰ میلیون بشکه گازوئیل و نفت خام، قیمت نفت برنت حدود سه درصد و قیمت آتی گازوئیل اروپا بیش از پنج درصد کاهش یافت و گازوئیل با افت بیش از ۱۰۰ دلار در هر تن مواجه شد و برنت نیز تا حدود ۱۰۲ دلار و ۲۵ سنت پایین آمد. این واکنش نشانگر آن است که بازار نفت خام به‌شدت به سیگنال‌های فرآورده‌ها و به‌ویژه گازوئیل واکنش نشان می‌دهد، زیرا گازوئیل سوخت اصلی حمل‌ونقل و صنعت بوده و نقش کلیدی در تقاضای کلی نفت دارد.

جنابی ادامه داد: با این حال، تاثیر این اقدام موقتی است؛ زیرا تنگنای اصلی بازار کمبود ظرفیت پالایش است و در صورت تداوم مشکلات ساختاری، قیمت نفت خام ممکن است بار دیگر صعودی شود. یعنی، برداشت از ذخایر به‌ویژه ذخایر راهبردی و تجاری به‌طور غیرمستقیم اثرگذار است؛ چراکه گازوئیل فرآورده اصلی پالایش و تغییر موجودی آن نشان‌دهنده وضعیت عرضه و تقاضا است.

این تحلیلگر اضافه کرد: کاهش ذخایر اغلب نشان‌دهنده تقاضای قوی در بخش‌های حمل‌ونقل، صنعت و کشاورزی است که پالایشگاه‌ها را ترغیب به خرید بیشتر نفت خام کرده و قیمت آن را بالا می‌برد. در مقابل، برداشت گسترده از ذخایر ممکن است در کوتاه‌مدت فشار تقاضای نفت خام را کاهش دهد و قیمت را تثبیت کند یا پایین بیاورد؛ هرچند این رابطه مستقیم نبوده و از طریق انتظارات بازار و حاشیه سود پالایشگاه‌ها عمل می‌کند.

موانع عرضه خارجی؛ نقش روسیه، چین و خلیج فارس

وی افزود: با نگاهی به عرضه خارجی درمی‌یابیم که روسیه صادرات گازوئیل را تا پایان اکتبر متوقف کرده و چین نیز صادرات فرآورده‌های نفتی خود را در ماه اکتبر متوقف کرده است. توقف صادرات چین و ضعف صادرات فرآورده از خلیج فارس، از مهم‌ترین دلایل بروز بحران گازوئیل به شمار می‌روند؛ ضمن اینکه کاهش واردات خارجی، کاهش موقت تولید پالایشگاه‌های اروپا و محدودیت عرضه روسیه نیز اثرگذار بوده‌اند و یکی از مهم‌ترین متغیرها بازگشت صادرات فرآورده از خلیج فارس به شمار می رود که بهبود آن تاکنون با مشکل مواجه بوده است.

جنابی با بیان اینکه بحران فعلی حاصل اختلال همزمان در ۲ منبع حیاتی اروپا است، اظهار داشت: نخست قطع عرضه روسیه که پیش از جنگ اوکراین نیمی از واردات گازوئیل این قاره را تامین می‌کرد اما تحریم‌های اتحادیه اروپا و حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه در عمل این منبع را حذف کرد.

این تحلیلگر نفتی اختلال عرضه از خاورمیانه و جنگ علیه ایران را عامل دوم برشمرد که جریان صادرات گازوئیل این منطقه را به‌شدت محدود کرد.

وی افزود: صادرات خالص گازوئیل کشورهای خلیج فارس در اوت ۲۰۲۶ به میانگین ۳۹۰ هزار بشکه در روز (یک‌چهارم سطوح پیش از جنگ) رسید و تا سپتامبر، جریان‌های گازوئیل خاورمیانه به اروپا به تنها ۱۱۰ هزار بشکه در روز سقوط کرد که کمترین سطح از فوریه ۲۰۲۰ محسوب می شود.

تغییر جریان‌های تجاری و وابستگی پرمخاطره به آمریکا و هند

وی درباره جایگزین‌های وارداتی اروپا اظهار داشت: در خلال این آشفتگی‌ها، اروپا ناگزیر به سمت آمریکا و هند حرکت کرده است، در جریان اتکای شدید به آمریکا، ایالات متحده به‌عنوان تامین‌کننده محوری ظاهر شد، در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶، انتظار می‌رفت نزدیک ۳۶۰ هزار بشکه در روز به اروپا گازوئیل صادر کند که نسبت به ۲۵۰ هزار بشکه پیش از درگیری‌های خاورمیانه، افزایش چشمگیری داشت. اما این وابستگی یک آسیب‌پذیری قلمداد می شود چرا که با بالا رفتن قیمت گازوئیل در آمریکا، دولت این کشور احتمال ممنوعیت صادرات گازوئیل را برای مدیریت قیمت‌های داخلی بررسی کرده که در صورت اجرا، ضربه‌ای سنگین به عرضه اروپا خواهد زد.

جنابی ادامه داد: بررسی نقش رو به رشد هند برای تامین گازوئیل نشان می دهد که این کشور به تامین‌کننده کلیدی بدل شد و در اوت ۲۰۲۶ حدود ۶۰ درصد از گازوئیل عبوری از تنگه باب‌المندب به سمت اروپا را به خود اختصاص داد. با این وجود، توانایی هند برای حفظ این صادرات، به دلیل کاهش واردات نفت خام خود – افت از ۴.۸ میلیون بشکه در روز در سال قبل به ۳.۸ میلیون بشکه در روز در اوت- به‌شدت محدود شده است.

این تحلیلگر به کاهش توان پالایشی قاره سبز پرداخت و گفت: بر اساس گزارش نهاد FuelsEurope، بسته شدن ۳۵ پالایشگاه از سال ۲۰۰۹ ظرفیت پالایش این قاره را حدود ۲۰ درصد کاهش داده و آن را به واردکننده خالص گازوئیل و سوخت جت تبدیل کرده است.

وی خاطر نشان کرد: از سوی دیگر، موجودی گازوئیل در اروپا به پایین‌ترین سطح خود از سال ۲۰۲۲ رسیده است. در مرکز کلیدی آمستردام-روتردام-آنتورپ (ARA) که قلب تجارت فرآورده‌های نفتی اروپا است، موجودی‌ها به زیر میانگین پنج‌ساله رسیده و ذخایر مستقل در اوت ۲۰۲۶ حدود ۱۱.۱۹ میلیون بشکه ثبت شد که کمترین رقم در بیش از چهار سال گذشته است و بازار را در برابر هرگونه شوک عرضه بسیار آسیب‌پذیر می‌کند.

عوامل چهارگانه تعیین‌کننده سرنوشت بازار اروپا

جنابی اعلام کرد: شواهد و ارزیابی نهادهایی چون آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) و وود مکنزی (Wood Mackenzie) نشان می‌دهد مشکل اروپا بیش از نفت خام، بحران عرضه گازوئیل و ظرفیت پالایش است. اگرچه برداشت از ذخایر شوک کوتاه‌مدت قیمت را مهار می‌کند، اما تداوم فشار بازار به سرعت بازگشت صادرات فرآورده خلیج فارس، وضعیت صادرات فرآورده چین پس از ۷ اکتبر، میزان صادرات گازوئیل آمریکا، عملکرد پالایشگاه‌های اروپا و سرعت جایگزینی ذخایر برداشت‌شده و سطح ذخایر، سرعت برداشت، سیاست‌های اوپک و وضعیت اقتصاد جهانی بستگی دارد.

این تحلیلگر بازار نفت اظهارکرد: بازار گازوئیل اروپا در محاصره طوفان ناشی از عرضه از دست‌رفته روسیه و خاورمیانه، ظرفیت ناکافی پالایش داخلی و اتکای بیش‌ از حد به واردکنندگان محدود گرفتار است و با موجودی‌های بسیار پایین و نزدیک شدن تقاضای زمستانی، خطری بزرگ برای ثبات اقتصادی و امنیت انرژی منطقه ایجاد می‌کند. تا زمانی که این اختلالات ساختاری برطرف نشوند، آزادسازی ذخایر فقط زمان می‌خرد و بازار مستعد نوسان و شوک‌های جدید باقی خواهد ماند.